Twórz ceramikę. Dbaj o siebie, zdrowie i prace

Praca z gliną uspokaja, kojarzy się często ze skupieniem i przyjemnym „odcięciem się od świata”.
Aby to doświadczenie poza przyjemnością tworzenia, było bezpieczne, trzeba pamiętać o wielu czynnikach, które wpływają zarówno na komfort pracy, jak i na zdrowie. Od narzędzi, szkliw, pracującego pieca, czy ciężkich materiałów, po obecność innych osób (czy zwierząt) w pracowni.

W tym artykule przyglądamy się bliżej kwestiom BHP (bezpieczeństwa i higieny pracy) w ceramice. Nasz cel to:

• zadbać o zdrowie,

• dopilnować, aby prace miały większą szansę dotrzeć do pieca i przetrwać wypał,

• zagwarantować, aby pracownia – również domowa – stała się miejscem bezpiecznego działania.

Niech to będzie dla Ciebie trochę zestaw dobrych nawyków, które sprawią, że ceramika przyniesie Ci radość , a nie stanie się źródłem stresu.

1. Porządek - pierwszy poziom bezpieczeństwa

W ceramice „porządek” nie jest kwestią perfekcjonizmu. To kwestia zmniejszenia ryzyka potknięcia, skaleczenia, zniszczenia pracy.

O co warto zadbać?

• Przejścia powinny być wolne od kabli, narzędzi i kartonów na drodze,

• Ostre narzędzia (noże, igły itp.) powinny mieć swoje stałe miejsce i ,,wracać" tam po pracy,

• Stół roboczy lub inna dedykowana przestrzeń w pracowni, powinny mieć wyznaczoną przestrzeń:

  • na glinę,

  • na narzędzia,

  • na odkładanie prac, które już są uformowane.

Po zakończeniu pracy z gliną, zostaw po sobie miejsce tak, aby nikt nie było ryzyka, że ktoś potrąci Twoja pracę.

Porządek to również dbałość i troska o własną psychikę. Łatwiej się skupić, planować i uczyć nowych rzeczy, gdy stanowisko pracy jest uporządkowane.

2. Stanowisko pracy: stół, podkładka, glina, narzędzia

Punkt wyjścia i podstawa pracy to odpowiedni stół

• stabilny,

• na tyle duży i dostępny ze wszystkich stron, aby można było wygodnie obracać pracę podczas tworzenia,

• tak wysoki, abyś tworząc nie obciążała bądź nie obciążał pleców przy dłuższym działaniu.

Podkładka

• nieprzepuszczająca wilgoci,

• dość sztywna, żeby się nie marszczyła pod pracą w trakcie działania z gliną,

• łatwa do umycia.

Przechowywanie gliny

• najlepiej w szczelnych plastikowych workach lub

• w zamykanym plastikowym pojemniku,
  tak, aby możliwie ograniczyć wysychanie i nawet po dłuższej przerwie móc nadal z glina pracować.

Narzędzia

• po pracy czyść je na bieżąco,

• brudne i czyste odkładaj osobno – tak, skrócić czas przygotowań na przed kolejną sesją tworzenia i pracy z gliną.

Nie chodzi jedynie o zachowanie porządku. Resztki gliny, szkliwa czy barwników pozostawione na narzędziach mogą zostać zapomniane i niezauważone przed Twoim następnym spotkaniem z gliną. Potrafią później niespodziewanie zmieniać kolor pracy lub fakturę i zwiększać nieprzewidywalność efektów.

3. Twórca. Ty w pracowni (włosy, ubranie, biżuteria)

Bezpieczeństwo to też stan, w jakim Ty pojawiasz się przy stole - zwłaszcza, jeśli przy tworzeniu wspomagasz proces użyciem maszyn.

Warto, pamiętać aby:

• Twoje włosy były związane lub chociaż założone za uszy,

• Biżuteria (pierścionki, bransoletki, zegarek) były zdjęte – nie tylko mogą zarysować gline podczas tworzenia, ale mogą się też zaczepić o fragmenty narzędzi mechanicznych, mieszadeł, wiertarek, czy szlifierek, podczas używania.

Odzież była dedykowana do pracy w pracowni – noś w pracowni takie ubranie, którego nie będzie szkoda, jeśli glina, szkliwo czy pył wnikną w strukturę materiału. Najczęściej wszystko dobrze się spiera, choć czerwone masy ceramiczne potrafią pozostać na białych i jasnych materiałach, na zawsze. Dla własnego komfortu dobrze jest nosić odzież z naturalnych materiałów.

4. Piec. Instrukcja, parametry i obecność ludzi i zwierząt w pracowni podczas wypału

Piec do wypału ceramiki to serce pracowni - najważniejsze z urządzeń, a więc wymagające naszej uwagi i szczególnej dbałości przy użytkowaniu .

Ważne zasady

• nie obsługujemy pieca, którego instrukcji nie znamy,

• jeśli korzystasz z pieca gościnnie, w cudzej pracowni – poproś o wprowadzenie i jasne zasady, przeczytaj regulamin wypału i instrukcje, upewnij się:

  • kto ustawia program,

  • jakie materiały możesz wkładać,

  • jakie są standardowe temperatury i krzywe wypału.

W przypadku każdej pracy w piecu ważna jest:

• świadomość i wiedza o tym, z jakiej konkretnie gliny powstała praca i jakie są graniczne temperatury wypału tej masy, w tym ważna będzie dla Ciebie również temperatura osiągnięcia spieku tej masy,

• świadomość, do jakiego zakresu temperatur można wypalać użytych szkliw, barwników i wszelkich materiałów.

Obecność osób w pracowni, podczas pracujący pieca

Podczas wypału z pieca uwalniają się:

• para wodna,

• dwutlenek węgla,

• tlenki metali (w zależności od składu szkliw i mas),

• produkty spalania substancji organicznych zawartych w glinie.

Dlatego:

• w pracowni powinna być możliwość wietrzenia, a najlepiej aby dostępna była sprawna wentylacja (okno, wentylacja mechaniczna),

• dobrze jest pamiętać, aby nie przebywać w tym samym pomieszczeniu, gdy piec pracuje, szczególnie w pierwszej fazie wypału, ponieważ opary mogą być toksyczne i negatywnie wpływać na zdrowie.

5. Prace w piecu. Wysychanie, pęcherze powietrza, grubość ścian

Bezpieczeństwo dotyczy też Twoich prac i samego pieca.

Przed włożeniem pracy do pieca:

• upewnij się, że jest dokładnie wysuszona – także wewnątrz,

• zadbaj, aby w masie nie pozostały zamknięte pęcherzyki powietrza,

• pamiętaj, że bardzo grube ściany pracy są bardziej narażone na pęknięcia przy gwałtownych zmianach temperatur podczas wypału,

• sprawdź wilgotność prac pustych w środku przed włożeniem do wypału - wazonów, kubków itp, pamiętaj że zazwyczaj wysychają dłużej.

Niedosuszona praca albo zamknięty pęcherz powietrza w środku, mogą:

• rozsadzić element i zniszczyć pracę,

• uszkodzić sąsiadujące prace podczas wybuchu,

• zabrudzić piec pyłem i drobnymi, popękanymi fragmentami,

• w skrajnych przypadkach – naruszyć półkę lub elementy pieca.

6. Praca w pracowni, a pył. Proszki, szkliwa, angoby, szlifowanie, zawiesina w powietrzu

Pył - niby niepozorne zjawisko, jeśli pomyśleć że i w życiu codziennym jesteśmy narażeni na kurz i zanieczyszczenia. Jednak to ważny temat i niebezpieczeństwo dla zdrowia, na które jesteśmy narażeni w pracowni.

Zacznijmy więc od tego, kiedy w pracowni może pojawić się pył:

• przy rozrabianiu i mieszaniu szkliw czy barwników proszkowych z wodą,

• przy przesiewaniu i dosypywaniu proszkowych materiałów,

• przy szlifowaniu biskwitu lub poszkliwionych prac,

• przy pracy z tlenkami, barwnikami w proszku.

Dobre praktyki dla Ciebie

• przy pracy z proszkami i pyłem polecamy zakładanie maski przeciwpyłowej (z filtrem FFP2 lub FFP3) zamiast cienkich maseczek „symbolicznych”, do jakich przyzwyczailiśmy się podczas pandemii,

• generalnie odradzamy szlifowanie, ale kiedy już musisz skorzystać z mechanicznej szlifierki (a wiemy, że czasem trzeba ;) ) - to podobnie w tym przypadku, przy szlifowaniu pamiętaj o masce; jeśli używasz szlifierki to najlepiej zabezpiecz też oczy (załóż gogle ochronne), nie noś też podczas pracy z użyciem maszyny rękawiczek, chust itp. - materiał może wkręcić się w mechanizm i pociągnąć za sobą dłoń lub włosy.

• jeśli szlifowanie jest konieczne, wybieraj szlifowanie na mokro (papier wodny, miska z wodą) zamiast na sucho.

Przy natryskowej metodzie szkliwienia

• Stosuj tę metodę, jeśli to możliwe tylko, gdy masz możliwość szkliwienia w komorze natryskowej z wyciągiem.

• Ograniczaj przebywanie w tym samym pomieszczeniu bezpośrednio po zakończeniu szkliwienia tą metodą, bo drobinki szkliwa jeszcze jakiś czas będą się unosiły w powietrzu.

• Szczególnie podczas szkliwienia oraz po, dbaj o dobre wietrzenie pracowni, generalnie wietrz pracownię regularnie zawsze.

To działanie pozwoli Ci nie tylko nie oddychać toksycznymi substancjami i unikać zatrucia, ale też pozwoli chronić płuca i ustrzeże Cię przed chorobami płuc czy oskrzeli w przyszłości.

7. Wentylacja, temperatura i wilgotność. A co jeśli pracownia jest w domu?

Pracownia w domowej kuchni działa jak kuchnia. Czyli co? Czyli wiesz, że trzeba ją wietrzyć, sprzątać po sobie i nie łączyć chemii z żywnością. To część Twojej domowej przestrzeni, którą adaptujesz na czas zabawy z gliną - zabezpieczasz blaty, robisz miejsce i… tworzysz. Tworzysz w warunkach domowych.

Jednak, kiedy decydujesz się i masz możliwość, aby stworzyć odrębną pracownię ceramiczną, weź koniecznie pod uwagę, że najlepiej pracuje się, gdy docelowo:

• pracownia jest ogrzewana (komfortowo dla Ciebie i dla suszących sie prac),

• ma zapewniony przepływ powietrza i wentylację pomieszczenia (okno, nawiew, możliwość wietrzenia),

• wilgotność nie jest w niej skrajnie niska ani skrajnie wysoka.

Optymalnie jest, jeśli:

• temperatura mieści się w granicach między ok. 18–22°C,

• prace mogą wysychać spokojnie, a nie w przeciągu, czy też - dla odmiany, tuż przy kaloryferze lub innym źródle ciepła.

W przeciwnym razie, poza brakiem optymalnych warunków dla prac - na poszczególnych etapach w procesie tworzenia, również twórca odczuje dyskomfort. Nie ma nic gorszego jak przemarznięte lub spocone dłonie podczas pracy z mokrą gliną, czy narażanie na nadmierną wilgoć lub na przeziębienie.

8. Jedzenie i picie w pracowni

Podczas pracy z gliną, szkliwami i proszkami pamiętaj, aby oddzielić:

• miejsce, w którym tworzysz,

• od miejsca, w którym jesz i pijesz.

Przenoszenie kubka z herbatą czy talerza z jedzeniem, zabrudzonymi dłońmi, zwiększa ryzyko, trafienia toksycznych substancji zawartych w mediach do zdobienia ceramiki, do Twojego posiłku, a w konsekwencji zwiększa ryzyko zatrucia czy wpłynięcia na Twoje zdrowie.

Aby tego uniknąć,

• nie stawiaj jedzenia i napojów na tym samym stole, przy którym pracujesz ze szkliwami, czy z innymi materiałami proszkowymi,

• przed przerwą na posiłek – myj ręce,

• chroń i pilnuj szczególnie dzieci, które przebywają w pracowni i które odruchowo wkładają palce do buzi.

Niech stanie się to dobrym nawykiem i część Twojej rutyny w pracowni.

9. Dzieci, osoby początkujące, zwierzęta w pracowni

Jeśli pracujesz z dziećmi albo zapraszasz do pracowni osoby, które dopiero zaczynają przygodę z ceramiką, pamiętaj aby

• ostre i mechaniczne narzędzia były poza ich zasięgiem, poza przypadkami, kiedy masz nadzór nad ich użyciem,

• proszki, szkliwa i tlenki – zawsze przechowywać zamknięte i precyzyjnie opisane,

• jeszcze przed pierwszymi zajęciami praktycznymi jasno powiedzieć, z czym lepiej nie eksperymentować samodzielnie i wyjaśnić ryzyka.

Dzieci nie czują i nie oceniają ryzyka tak, jak osoby dorosłe. To, co dla osoby dorosłej jest oczywiste, dla dziecka bywa po prostu kolejnym abstrakcyjnym zakazem. Dopilnuj, aby wszystko wytłumaczyć i ustrzec gości w pracowni przed niebezpieczeństwem.

10. Bezpieczny transport prac

Nie każdy twórca ma własny piec do wypału ceramiki. Bywa, że prace trzeba przewozić niewypalone, do innej pracowni - na wypał, a w innych przypadkach na przykład na wystawę.

Trzeba pamiętać, aby za każdym razem zabezpieczyć prace.

• korzystać ze sztywnych pudeł lub skrzynek,

• oddzielać prace od siebie i od ostrych krawędzi pudeł, aby amortyzować je w transporcie przykładowo:

  • ręcznikami papierowymi,

  • miękkim materiałem,

  • papierem toaletowym lub ligniną,

• tak układać prace, aby nie stykały się bezpośrednio i nie mogły swobodnie przetaczać się, ani przesuwać w kartonie.

Spokojna jazda samochodem jest wtedy koniecznym elementem BHP, bo realnie zmniejsza ryzyko uszkodzeń przewożonych prac.

11. Ceramika użytkowa i kontakt z żywnością

To obszerny temat, którego w tym artykule jedynie dotykamy. W tym przypadku naprawdę mówimy o bezpieczeństwie i o higienie. Nie chodzi o nas samych. Chodzi o odpowiedzialność wobec osób, które będą korzystać z Twoich wyrobów, jako końcowi nabywcy lub użytkownicy.

W tej publikacji sygnalizujemy ten szeroki temat. Na tym poziomie ogólności przypominamy, aby zwracać uwagę na:

• rodzaj masy ceramicznej i temperaturę spieku, jeśli praca przeznaczona jest do kontaktu z żywnością, lub do przechowywania zimą na tarasie czy przydomowym ogrodzie,

• rodzaj szkliw – szczególnie fakt, czy producent dopuszcza te materiały do kontaktu z żywnością,

• chłonność czerepu po wypale:

  • niska chłonność zmniejsza ryzyko gromadzenia się wilgoci, pojawiania pleśni czy innych mikroorganizmów w ścianach naczyń i przedmiotów ceramicznych.

Karty bezpieczeństwa / charakterystyki produktów, opisują ich działanie w stanie, w jakim je kupujesz. Podczas wypału stan fizyczny i skład chemiczny zmieniają się. Znaczenie zaczyna mieć odporność mediów po wypale, na kwasy. Należy jednak pamiętać, że musisz zachować ostrożność na wcześniejszych etapach - w kontakcie z medium, przed wypałem.

Na początek warto zwrócić uwagę, jakie jest przeznaczenie:

• prac dekoracyjnych (obrazy ceramiczne, rzeźby, figurki dekoracyjne, płaskorzeźby do powieszenia, postawienia),

• prac użytkowych przeznaczonych do kontaktu z żywnością (kubki, talerze, misy i wszelkie naczynia).

Te drugie wymagają więcej uwagi przy doborze materiałów i parametrów wypału. Natomiast w przypadku przechowywania tych pierwszych na dworze - w zmieniających się temperaturach i warunkach pogodowych, prace również są narażone - na odpryski, zagrzybienie itd.

12. Mini lista kontrolna, jako podsumowanie „B jak Bezpieczeństwo”

Sprawdź przed rozpoczęciem pracy:

• Czy stanowisko jest wolne od przedmiotów nie związanych z tworzeniem?

• Czy fryzura, ubranie, biżuteria są ,,dostosowane" do pracy?

• Czy wiesz, z jaką gliną i szkliwami będziesz dziś pracować, jakie są ich cechy i co z tego wynika?

• Czy jeśli pracujesz ze szkliwem w proszku lub aplikowanym natryskowo, masz przygotowaną maskę i okulary ochronne?

Zanim włączysz piec, a prace trafią do wypału:

• Czy prace są wysuszone (nie tylko z wierzchu)?

• Czy wiesz, jaka jest temperatura wypału dla danej gliny i szkliw?

• Czy zadbałaś o odstępy i odpowiednie odległości między pracami i od ścian pieca, podczas wypału?

• Czy półki są zabezpieczone (pobiałka, podkładki ceramiczne, specjalny papier - tam, gdzie istnieje ryzyko spłynięcia szkliwa)?

• Czy zaplanowałaś lub zaplanowałeś z wyprzedzeniem, aby nie przebywać w pracowni i zapewnić wietrzenie pracowni na czas wypału?

Po pracy i tworzeniu:

• Czy narzędzia są umyte i odłożone w bezpieczne miejsce, z dala od osób nieuprawnionych?

• Czy proszki i płynne materiały są szczelnie zamknięte i opisane?

• Czy miejsce jest bezpieczne dla dzieci lub innych domowników (jeśli Twoja pracownia jest w domu), którzy mogą się przebywać w pracowni, kiedy z niej wyjdziesz?

Bezpieczeństwo w pracowni ceramicznej nie jest celem samym w sobie.
Pozwala twórcom

• spokojnie tworzyć,

• zachować bezpieczeństwo w miejscu działania,

• dbać o siebie, własne ciało i o osoby, które trafiają do świata ceramiki, w przygotowanej przestrzeni.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej, albo nie znasz jeszcze naszego filmu na ten temat, obejrzyj naszą lekcję wideo, w której szczegółowo omawiamy kwestie BHP.